Mahlers Eerste: het gevolg van lange wandelingen

Column van Nicholas Collon

Mahlers Eerste symfonie is een van mijn favoriete symfonieën om te dirigeren. Een meesterwerk, al was de première, in 1889 gedirigeerd door de toen 29-jarige componist zelf, geen succes. Daarvoor was de schok van al het nieuwe in deze muziek simpelweg te groot. Neem de bezetting van het orkest: met veel meer hout- en koperblazers dan normaal, een woud van slagwerk en een zee van strijkers maakte het orkest een kabaal zoals destijds in een concertzaal zelden had geklonken. Dan de lengte van de symfonie: bijna vijf kwartier lang moest het publiek de ene na de andere bevreemdende klankervaring ondergaan. Extreem uitgesponnen melodieën, groteske tempowisselingen, pianissimo’s gevolgd door oorverdovende klankexplosies. En bovenal hoorde men muziek boordevol emotie, dat was in die tijd ongekend.

Omdat het gehoopte succes van zijn Eerste symfonie was uitgebleven, heeft Mahler er in de jaren daarna veel in veranderd. Oorspronkelijk waren er vijf delen; dat werden er vier. De muziek was voorzien van korte, literaire teksten, die de muziek een programmatisch karakter gaven. Die heeft Mahler allemaal geschrapt. Resultaat: een symfonie die staat als een huis.
Het eerste deel verklankt het ontwaken van de natuur aan het begin van de lente. Een bonkende boerendans vormt het tweede deel. In de treurmars van het derde deel herkennen we het volksliedje Vader Jakob, maar dan in mineur. En in het laatste deel is de muziek ontketend, boos, wanhopig, totdat de hoop weer gloort en het geluk weerklinkt in een grootse, triomfantelijke finale.

In het kalme, landelijke begin van de symfonie duikt een melodie op, die hij ontleende aan zijn Lieder einer fahrenden Gesellen: Ging heut’ morgen über’s Feld. Dat mogen we bijna letterlijk nemen, want Mahler was een fanatiek wandelaar. Elke zomer verbleef hij in de Oostenrijkse Alpen. Tijdens lange wandelingen door dalen en bergen, stroomde zijn brein vol muziek, die hij na terugkeer in zijn Komponierhäuschen noteerde. Zo ontstonden vrijwel al zijn symfonieën! Ook Beethoven, Prokofjev, Berlioz raakten geïnspireerd tijdens voettochten in de natuur.

Deze componisten begrijp ik heel goed. Het urenlang lopen laat het brein anders werken dan wanneer je achter een bureau zit. Creatiever. Intenser. Vrijer! Mijn familie heeft een klein onderkomen in het Engelse Lake District, een prachtig gebied met meren, heuvels, bossen. Daar wandel ik al sinds mijn jeugd wanneer het maar kan, en dan lekker lang. Ook de vaak fraaie steden waar ik als dirigent verblijf, verken ik graag te voet, om te leren, om dingen mee te maken, om mij te verbazen. Maar om echt geïnspireerd te raken: daarvoor moet ik terug naar de natuur!

I.s.m. Ronald Touw

The Mahler Walks

Elke wandeling begint met een eerste stap, dus we geven je graag de perfecte kans om die stap te zetten. Twee wandelexperts hebben wandelingen van zo’n vijf kilometer samengestel met Mahlers Eerste Symfonie als inspiratie!

Bekijk The Mahler Walks