Over angsten toen en nu

Ontdek de kracht van Tsjaikovski

Angst is in de filosofie een belangrijk thema. Ronald Touw sprak met de huidige Denker des Vaderlands, filosoof René ten Bos, over de relatie tussen filosofie en angst door de eeuwen heen en over actuele angst in de samenleving.

Dit artikel is onderdeel van de serie ‘Ontdek de kracht van Tsjaikovski

Hoe definieert de filosofie ‘angst’?
‘Een filosoof maakt onderscheid tussen vrees en angst. Vrees, het bang zijn, richt zich op een directe dreiging, zoals een leeuw in het struikgewas, of een bezoek aan de tandarts. Angst behelst iets abstracts, een existentiële dreiging, zoals de Dood, het Niets. In die zin kennen dieren wel vrees, maar geen angst. Het is iets typisch menselijks, en het is de grootste passie die een mens kan overvallen.’

Hebben de oude Griekse filosofen over angst geschreven?
‘Niet zozeer in existentiële zin. Bij Plato (vijfde eeuw voor Christus) speelt de angst voor de dood weliswaar een belangrijke rol, maar ze wordt veroordeeld. De hele politiek is erop gericht die angst weg te nemen. Een samenleving kan niet zonder moed. In de zeventiende eeuw is dit denken heel anders en wordt bij iemand als Hobbes angst juist datgene wat een samenleving bijeenhoudt. Zonder angst voor de consequenties zouden mensen elkaar van alles kunnen aandoen.’

En de middeleeuwse filosofen?
‘Bij Augustinus (vierde eeuw) en andere kerkvaders speelt de godsvrucht een grote rol. De toornige god uit het Oude Testament boezemt mensen angst in, maar in het Nieuwe Testament is hij veeleer liefde. Die combinatie van angst en liefde voor god werd eeuwenlang door de kerken gebruikt om de lusten van de mensen in te tomen. De liefde voor god moest groter zijn dan de eigenliefde.’

Bij de filosofen van de Verlichting worden geloof en rede gescheiden. Wat zeggen zij over angst?
‘Immanuel Kant kijkt strikt vanuit de rede naar het leven (Kritiek der zuivere rede, 1781). Daarin is niet veel plaats voor angst. Toch is er bij hem zoiets als het verhevene, het sublieme, dat ons angst inboezemt, vooral omdat de rede het niet kan bevatten. Gek genoeg fascineert het ons juist daarom. Het is een mysterium tremendum et fascinans. Een halve eeuw later neemt Kierkegaard dit thema over. Angst is bij hem wat afstoot en aantrekt. Hij geeft er, veel meer dan Kant, een existentieel-religieuze invulling aan. Geloof is voor hem een sprong in het absurde, juist voorbij alle rede en redelijkheid.’

Hoe verhouden deze denkbeelden zich tot het huidige liberalisme? Hebben geloof en rede daarin nog een plaats?
‘Al rond 1714 was het Mandeville die de geesten rijp maakte voor het liberalisme. Hij stelde dat de menselijke verlangens naar kennis, seks en macht eeuwenlang zijn onderdrukt door kerk en staat. Nee, zegt Mandeville, je moet er aan toe geven, dat is gezonder! Mandeville stelt: de hebzucht van het individu is tot nut van de samenleving. Die ideeën zijn bepaald niet onopgemerkt gebleven.’

En nu leven we in een wereld die zich volvreet en de aarde uitput.
‘Er wordt wel gezegd dat de overconsumptie een gevolg is van het neoliberalisme. Dit is natuurlijk deels terecht, maar vergeet niet hoeveel mensen van deze welvaart profiteren. Vliegvakanties zijn populairder dan ooit! Daarom is dit liberalisme zo hardnekkig. In onze maatschappij wordt in de meeste levensbehoeften goed voorzien. Onze welvaart maakt het mogelijk steeds meer van onze verlangens te vervullen. Dit brengt echter nieuwe angsten met zich mee. Hoewel de medische zorg ons steeds ouder laat worden, monitoren we onze gezondheid als hypochonders. Sommigen zijn bang voor vaccins, hoewel die de samenleving al generaties beschermen. Mensen zijn ook bang voor vluchtelingen, drones, de Islam… Allemaal angst voor controleverlies, verlies van identiteit en van welvaart.’

En er is de dreiging van een klimaatcatastrofe!
‘Die dreiging maakt angstig, maar fascineert ook veel mensen. Zie de populariteit van apocalyptische sf- en zombiefilms. Angst bestrijdt je met zekerheden. Het probleem is dat wetenschap werkt met waarschijnlijkheden, mogelijkheden; er worden geen definitieve prognoses gedaan. Ook niet over de effecten van klimaatmaatregelen door de overheid. Dus terwijl wetenschappers het over een vrij abstracte dreiging hebben als de zeespiegelstijging, gaan er ‘gele hesjes’ de straat op om de heel concrete bedreiging van hun welvaart aan de kaak te stellen. Mensen laten zich niet zomaar iets aanpraten door de wetenschap of overheid. Als die zegt dat we met bepaalde gewoonten moeten stoppen, zeggen sommigen: waar bemoei je je mee, laat ons met rust! Dat die mensen zich in hun veilige cocon terugtrekken en de klimaatverandering ontkennen, is  begrijpelijk, ook al hebben ze ongelijk.’

Toch moeten we proberen ook hen te mobiliseren in de strijd voor het klimaat.
‘Maar val hen niet lastig met cijfers. Twee graden opwarming is veel te abstract, daar gaat echt geen dreiging van uit. Een plaatje van een paar magere ijsberen op het laatste ijsschotsje spreekt hen veel meer aan. Ik denk echter dat het veel meer bottom up moet gaan. De recente protesten door scholieren in België zijn wat dat betreft hoopgevend. En als ik lezingen geef op middelbare scholen, krijg ik wel eens de vraag: Wat voor wereld laat jouw generatie voor ons achter? Kijk, daar gebeurt wat!’

Ontdek de kracht van Tsjaikovksi

De Vijfde van Tsjaikovski! Een goed voorbeeld van hoe muziek je kan stimuleren om het beste in jezelf naar boven te halen. Krachtig, opzwepend; aanjagend zelfs, en daarmee dé soundtrack die je inspireert en ondersteunt bij het realiseren van grote en kleine dromen! Alsof Tsjaikovski in je oor fluistert: ”Je kan het! Ik geloof in je. Droom. Wees ambitieus. Dit is je moment: maak het waar en word je eigen held!”

Dat thema: de held in jezelf ontdekken en je eigen held worden, hebben we als Residentie Orkest omarmt. De maand maart wordt de maand waarin we jou helpen je eigen held te worden. Ontdek de kracht van Tsjaikovksi en word je eigen held.

Lees verder